นักจิตวิทยาเปิดคลินิกได้ไหม และมีข้อกำหนดทางกฎหมายอย่างไรบ้างในประเทศไทย?

คำตอบโดยตรงสำหรับคำถามที่ว่า นักจิตวิทยา เปิดคลินิก ได้หรือไม่ คือท่านสามารถดำเนินการได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย หากท่านเป็นผู้ได้รับใบอนุญาตเป็นผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาจิตวิทยาคลินิก จากคณะกรรมการวิชาชีพสาขาจิตวิทยาคลินิก ตามพระราชบัญญัติการประกอบโรคศิลปะ พ.ศ. 2542 และยื่นขอจัดตั้งสถานพยาบาลตามพระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 กับกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข การเปลี่ยนผ่านจากการเป็นนักจิตวิทยาประจำสถาบันมาสู่การเปิดบริการคลินิกเดี่ยวของตนเอง ถือเป็นก้าวสำคัญทางวิชาชีพที่ต้องอาศัยการวางแผนอย่างรอบคอบ ทั้งในแง่การบริหารงาน ขอบเขตทางกฎหมาย และการบริหารความเสี่ยงทางคลินิก หากท่านกำลังเตรียมความพร้อมในด้านคุณสมบัติ สามารถศึกษารายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่คู่มือ ใบอนุญาตประกอบโรคศิลปะ สาขาจิตวิทยาคลินิก เพื่อตรวจสอบเกณฑ์การขึ้นทะเบียนวิชาชีพ

นักจิตวิทยาสาขาใดบ้างที่มีสิทธิ์เปิดคลินิกตามกฎหมายไทย?

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดประการหนึ่งในหมู่ผู้ปฏิบัติงานด้านสุขภาพจิต คือการเข้าใจว่าผู้สำเร็จการศึกษาด้านจิตวิทยาทุกสาขาสามารถเปิดคลินิกได้ แต่ตามบทบัญญัติแห่งพระราชบัญญัติการประกอบโรคศิลปะ พ.ศ. 2542 ได้ระบุรับรองเฉพาะ "สาขาจิตวิทยาคลินิก" ให้เป็นสาขาการประกอบโรคศิลปะที่ต้องมีใบอนุญาตในการประกอบวิชาชีพเพื่อทำการตรวจ วินิจฉัย และบำบัดความผิดปกติทางจิต

ในขณะเดียวกัน พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 กำหนดไว้อย่างเข้มงวดว่า คำว่า "คลินิก" เป็นชื่อเฉพาะทางกฎหมายที่ใช้เรียกสถานพยาบาลประเภทที่ไม่รับผู้ป่วยไว้ค้างคืน ซึ่งได้รับอนุญาตอย่างเป็นทางการจากกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข ดังนั้น ผู้มีสิทธิ์ยื่นขอเปิดสถานพยาบาลประเภท "คลินิกเฉพาะด้านจิตวิทยาคลินิก" จึงจำกัดเฉพาะผู้ที่ถือใบอนุญาตประกอบโรคศิลปะ สาขาจิตวิทยาคลินิก เท่านั้น หากผู้ประกอบวิชาชีพที่ไม่มีใบอนุญาตดังกล่าวใช้คำว่าคลินิก จะเข้าข่ายการกระทำความผิดตามมาตรา 24 แห่งพระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 ทันที

สำหรับเพื่อนร่วมวิชาชีพในสาขาอื่น เช่น นักจิตวิทยาการปรึกษา (Counseling Psychologist) หรือนักจิตวิทยาพัฒนาการ แม้จะไม่สามารถเปิดเป็นคลินิกตามพระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 ได้ แต่ท่านยังคงสามารถจัดตั้งสำนักงานบริการด้านจิตวิทยา หรือ "ศูนย์ให้คำปรึกษาทางจิตวิทยา" ในรูปแบบนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ได้ โดยต้องไม่มีการใช้คำว่าคลินิกในชื่อสถานที่ และต้องไม่โฆษณาหรือให้บริการที่เข้าข่ายการวินิจฉัยโรคทางจิตเวชหรือการบำบัดรักษาโรคตามพระราชบัญญัติการประกอบโรคศิลปะ พ.ศ. 2542

คลินิกจิตวิทยาคลินิกกับศูนย์ให้คำปรึกษาทางจิตวิทยามีความแตกต่างกันอย่างไร?

การเลือกรูปแบบการจัดตั้งหน่วยบริการส่งผลโดยตรงต่อขอบเขตการปฏิบัติงาน ภาระภาษี และข้อกำหนดด้านมาตรฐานอาคารสถานที่ ผู้ประกอบวิชาชีพจำเป็นต้องประเมินเป้าหมายทางคลินิกของตนเอง เพื่อเลือกจดทะเบียนให้สอดคล้องกับระเบียบราชการที่กำกับดูแล

ความแตกต่างข้างต้นส่งผลต่อการวางโครงสร้าง ค่าบริการและอัตราค่าปรึกษา เนื่องจากคลินิกที่อยู่ภายใต้การกำกับของกระทรวงสาธารณสุขจะมีต้นทุนการปฏิบัติตามมาตรฐานสถานที่และระบบเวชระเบียนที่สูงกว่า แต่ก็สามารถรองรับกลุ่มผู้รับบริการที่มีพยาธิสภาพทางจิตเวชหรือต้องการรายงานผลการตรวจทางจิตวิทยาคลินิก (Psychological Report) เพื่อใช้ในกระบวนการรักษาทางการแพทย์ได้อย่างถูกต้อง

มาตรฐานสถานที่และเครื่องมือสำหรับคลินิกจิตวิทยาคลินิกมีข้อกำหนดอย่างไร?

การขออนุญาตจัดตั้งสถานพยาบาลตามพระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 กำหนดให้พื้นที่ของคลินิกต้องผ่านการตรวจสอบด้านสุขอนามัย ความปลอดภัย และการปกป้องสิทธิส่วนบุคคลของผู้รับบริการอย่างเข้มงวด โดยกองสถานพยาบาลและการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ มีเกณฑ์กำหนดโครงสร้างพื้นฐานที่สำคัญดังต่อไปนี้

ห้องให้การปรึกษาและตรวจวินิจฉัยต้องมีความมิดชิดเพียงพอเพื่อป้องกันการได้ยินจากภายนอก ซึ่งเป็นมาตรฐานจริยธรรมสำคัญด้านการรักษาความลับของผู้รับบริการ ขนาดพื้นที่ต้องได้มาตรฐานตามที่ระเบียบกระทรวงสาธารณสุขกำหนด มีระบบระบายอากาศที่เหมาะสม และการจัดวางเฟอร์นิเจอร์ต้องคำนึงถึงความปลอดภัยทางกายภาพของผู้ประกอบวิชาชีพ โดยมีทางออกที่ไม่มีสิ่งกีดขวางในกรณีที่ผู้รับบริการเกิดภาวะกระวนกระวายหรือมีพฤติกรรมก้าวร้าวเฉียบพลัน

นอกจากนี้ ตู้เก็บแบบทดสอบทางจิตวิทยาคลินิกและเอกสารประวัติผู้รับบริการต้องเป็นระบบปิดที่มีกุญแจล็อกหรือมีระบบจำกัดสิทธิ์การเข้าถึงอย่างรัดกุม เพื่อป้องกันการรั่วไหลของเครื่องมือวัดทางจิตวิทยาตามมาตรฐานจรรยาบรรณวิชาชีพของคณะกรรมการวิชาชีพสาขาจิตวิทยาคลินิก

ความรอบคอบในการจัดทำเวชระเบียนและระบบส่งต่อผู้รับบริการเมื่อเกิดภาวะฉุกเฉินทางจิตเวช คือหัวใจสำคัญที่ช่วยปกป้องความปลอดภัยของผู้รับบริการและความยั่งยืนในวิชาชีพของท่าน

บทบาทหน้าที่และความรับผิดชอบของผู้ดำเนินการสถานพยาบาลมีขอบเขตแค่ไหน?

ตามพระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 โครงสร้างการบริหารคลินิกจะแบ่งออกเป็นสองบทบาทหลัก ได้แก่ "ผู้รับอนุญาตให้ประกอบกิจการสถานพยาบาล" (เจ้าของสถานที่หรือผู้ลงทุน) และ "ผู้ดำเนินการสถานพยาบาล" (ผู้ควบคุมดูแลงานด้านวิชาชีพ)

ผู้ดำเนินการสถานพยาบาลจะต้องเป็นนักจิตวิทยาคลินิกที่มีใบอนุญาตประกอบโรคศิลปะ สาขาจิตวิทยาคลินิก ซึ่งออกโดยคณะกรรมการวิชาชีพสาขาจิตวิทยาคลินิก และต้องอยู่ปฏิบัติงานจริงตามเวลาที่ยื่นจดทะเบียนไว้กับกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ โดยมีหน้าที่รับผิดชอบตามกฎหมายดังนี้:

• ควบคุมดูแลการประกอบโรคศิลปะในคลินิกให้เป็นไปตามมาตรฐานวิชาชีพและจริยธรรม
• จัดทำและเก็บรักษาเวชระเบียนของผู้รับบริการไม่น้อยกว่าระยะเวลา 5 ปี ตามที่กฎกระทรวงกำหนด
• ควบคุมการโฆษณาของสถานพยาบาลมิให้เข้าข่ายการโอ้อวดสรรพคุณหรือสร้างความเข้าใจผิดแก่ประชาชน ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการโฆษณาหรือประกาศเกี่ยวกับสถานพยาบาล
• จัดให้มีอุปกรณ์และแผนเผชิญเหตุสำหรับผู้รับบริการที่มีภาวะวิกฤตทางอารมณ์หรือพฤติกรรม

การจัดบริการจิตวิทยาผ่านช่องทางออนไลน์มีแนวทางทางวิชาชีพอย่างไร?

การให้บริการทางจิตวิทยาผ่านระบบอินเทอร์เน็ต (Telepsychology) กำลังได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย แต่การดำเนินการดังกล่าวจำเป็นต้องยึดถือมาตรฐานความปลอดภัยทางเทคโนโลยีและจริยธรรมทางคลินิกอย่างเคร่งครัด สมาคมจิตวิทยาอเมริกัน (APA Guidelines for the Practice of Telepsychology) ได้กำหนดแนวทางสำคัญที่ผู้ปฏิบัติงานควรยึดถือเป็นแนวปฏิบัติสากล

ประการแรก แพลตฟอร์มที่ใช้ในการสื่อสารต้องมีระบบการเข้ารหัสข้อมูลตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง (End-to-End Encryption) เพื่อป้องกันการดักฟังหรือการเข้าถึงข้อมูลโดยไม่ได้รับอนุญาต นอกจากนี้ ผู้ประกอบวิชาชีพต้องจัดทำเอกสารแสดงความยินยอมในการรับบริการทางไกล (Telehealth Informed Consent) ซึ่งชี้แจงข้อจำกัดทางเทคนิคและความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นอย่างชัดเจน

ประการสำคัญที่สุดคือการวางระเบียบปฏิบัติด้านความปลอดภัยในภาวะฉุกเฉิน ผู้ประกอบวิชาชีพต้องขอข้อมูลที่อยู่จริงและเบอร์ติดต่อบุคคลใกล้ชิดของผู้รับบริการไว้ล่วงหน้าเสมอ หากพบกรณีวิกฤตที่มีความเสี่ยงต่อการทำร้ายตนเองหรือผู้อื่น ต้องดำเนินการประสานส่งต่อโรงพยาบาลที่มีแผนกจิตเวชที่ใกล้ที่สุด หรือแนะนำให้ติดต่อสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข ในทันที โดยห้ามพยายามจัดการภาวะวิกฤตรุนแรงผ่านระบบออนไลน์เพียงลำพัง

ขั้นตอนการเตรียมตัวสำหรับนักจิตวิทยาที่ต้องการเปิดสถานพยาบาลมีอะไรบ้าง?

หากท่านพิจารณาแล้วว่ามีคุณสมบัติครบถ้วนและพร้อมที่จะดำเนินงานในรูปแบบคลินิกเฉพาะทาง การเตรียมเอกสารและการดำเนินการตามลำดับขั้นตอนจะช่วยลดระยะเวลาในการตรวจสอบของเจ้าหน้าที่ลงได้อย่างมาก

1. ตรวจสอบความพร้อมของใบอนุญาตวิชาชีพ: ตรวจสอบสถานะใบอนุญาตเป็นผู้ประกอบโรคศิลปะ สาขาจิตวิทยาคลินิก ของตนเองว่าได้รับการต่ออายุอย่างถูกต้องตามข้อบังคับของคณะกรรมการวิชาชีพสาขาจิตวิทยาคลินิก
2. คัดเลือกและปรับปรุงสถานที่: จัดเตรียมสถานที่ให้เป็นไปตามมาตรฐานที่กองสถานพยาบาลและการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กำหนด โดยเฉพาะเรื่องการเก็บเสียง ขนาดห้อง และห้องน้ำที่ถูกสุขลักษณะ
3. จัดเตรียมเอกสารและยื่นขออนุญาต: ยื่นคำขอรับใบอนุญาตให้ประกอบกิจการสถานพยาบาล (แบบ ส.พ. 1) และคำขอรับใบอนุญาตให้ดำเนินการสถานพยาบาล (แบบ ส.พ. 5) ต่อศูนย์บริการแบบเบ็ดเสร็จ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดในพื้นที่
4. วางระบบจัดเก็บเวชระเบียนและความปลอดภัยของข้อมูล: ออกแบบกระบวนการจัดเก็บประวัติการบำบัดรักษาให้สอดคล้องกับพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 และระเบียบกระทรวงสาธารณสุข
5. สร้างเครือข่ายส่งต่อทางการแพทย์: สร้างข้อตกลงหรือช่องทางประสานงานกับจิตแพทย์และโรงพยาบาลเครือข่ายในพื้นที่ เพื่อความปลอดภัยสูงสุดของผู้รับบริการที่มีความจำเป็นต้องได้รับการรักษาทางยาควบคู่ไปด้วย

ข้อมูลในบทความนี้เป็นข้อมูลวิชาชีพทั่วไป มิใช่คำแนะนำทางกฎหมาย ภาษี หรือการกำกับดูแลทางคลินิก (Clinical Supervision) โปรดตรวจสอบข้อกำหนดและหลักเกณฑ์ที่มีผลผูกพันทางกฎหมายโดยตรงกับกองการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข

สำหรับผู้ประกอบวิชาชีพที่สนใจขยายการให้บริการ โครงการนักจิตวิทยารุ่นบุกเบิกของ Seansly กำลังเปิดรับสมัคร ให้ท่านเข้าร่วมลงทะเบียนเพื่อสร้างช่องทางการทำงานร่วมกับระบบคลินิกของเรา